Ziębice: bazylika św. Jerzego, kolekcja żelazek i Orzeł Piastowski

Ziębice liczą dziś niespełna osiem tysięcy mieszkańców, a jednak na ich terenie znajdują się zabytki, które przyciągają uwagę historyków i turystów z całego kraju. Największa w Europie kolekcja żelazek, wczesnogotycka bazylika św. Jerzego uznana za pomnik historii oraz pomnik Orła Piastowskiego – to tylko część tego, co oferuje miasto. Jego dzieje sięgają średniowiecza, gdy było stolicą księstwa ziębickiego, co tłumaczy skalę zachowanej architektury. Każdy z tych obiektów opowiada inną część historii Ziębic, a ich rozmieszczenie w przestrzeni miejskiej tworzy czytelną opowieść o kilku stuleciach rozwoju.

Miasto księstwa ziębickiego

Zgodnie z danymi na 1 stycznia 2023 roku Ziębice zamieszkiwało 7995 osób. To niewiele, biorąc pod uwagę, że prawa miejskie nadano osadzie między 1243 a 1250 rokiem, czyli niemal osiem wieków temu. Przez większą część swojego istnienia miasto pełniło funkcje administracyjne, które zdecydowały o jego rozwoju przestrzennym.

Około 1322 roku powstało księstwo ziębickie, a Ziębice stały się jego stolicą. Status ten utrzymały przez ponad sto lat, do 1428 roku, gdy w bitwie pod Starym Wielisławiem zginął książę Jan. Po jego śmierci ziemiami zarządzali różni władcy – od czeskich królów po książęta z innych linii Piastów – aż do 1791 roku..

Ten stołeczny epizod tłumaczy skalę zabudowy: obiekty, które dziś oglądają turyści, powstawały dla miasta pełniącego funkcje administracyjne, a nie dla ośmiotysięcznej miejscowości..

.

Bazylika św. Jerzego, pomnik historii od 2024 roku

Budowę kościoła św. Jerzego rozpoczęto w 1270 roku, jeszcze w okresie, gdy Ziębice były częścią księstwa wrocławskiego. Rozbudowy następowały w XIV, XV i XIX wieku.. 28 maja 2008 roku papież Benedykt XVI nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej, a uroczyste ogłoszenie nastąpiło 29 listopada tego samego roku. Było to wyróżnienie, które potwierdzało szczególne znaczenie świątyni dla życia religijnego i kulturalnego regionu.

19 lutego 2024 roku Prezydent RP podpisał rozporządzenie uznające kościół św. Jerzego za pomnik historii. Jest to 127. obiekt w Polsce wpisany na tę listę, a uzasadnienie decyzji podkreśla, że świątynia stanowi jeden z najbardziej okazałych miejskich kościołów parafialnych na Śląsku. Eksperci wskazali także na wartość wczesnogotyckiej architektury sakralnej z późniejszymi nawarstwieniami - to rzadki przykład, w którym można prześledzić ewolucję stylów od XIII aż po XIX wiek w obrębie jednego budynku.

W praktyce oznacza to, że bazylika św. Jerzego jest objęta ochroną prawną na najwyższym poziomie: wszelkie prace konserwatorskie wymagają uzgodnień z wojewódzkim konserwatorem zabytków, a otoczenie kościoła podlega szczególnym rygorom. .

Muzeum Domu Śląskiego i kolekcja żelazek

Muzeum w Ziębicach działa nieprzerwanie od 1931 roku, choć przez większość swojej historii nosiło inną nazwę. W 1973 roku placówka przyjęła specjalizację w sprzęcie gospodarstwa domowego i stała się jedyną tego typu instytucją w Polsce. Do 31 grudnia 2022 roku funkcjonowała jako Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego, a od 1 stycznia 2023 roku zmieniła nazwę na Muzeum Domu Śląskiego. Zmiana odzwierciedla szersze spojrzenie na kulturę materialną regionu, nie ograniczające się tylko do urządzeń kuchennych, ale obejmujące także meble, tkaniny i sztukę śląską.

Największą atrakcją muzeum jest największa w Europie kolekcja żelazek. Najstarszy eksponat pochodzi z 1665 roku, a więc z czasów, gdy prasowanie odzieży było czynnością wymagającą osobnego, rozgrzewanego narzędzia. Wyjątkowość ziębickiej specjalizacji polega na tym, że przedmioty codziennego użytku domowego rzadko trafiają do muzeów jako główny temat, a nie tło..

Oprócz żelazek w zbiorach znajdują się sztućce, meble oraz dzieła sztuki śląskiej, w tym obrazy malarza Josepha Langera. Stała ekspozycja żelazek pozostaje jednak tym, po co przyjeżdża się tu z drugiego końca kraju..

Ratusz, mury i Brama Paczkowska

Obecny budynek ratusza w Ziębicach zrekonstruowano w 1890 roku w stylu eklektycznym z elementami neogotyku. To efekt przebudowy, która nadała mu dzisiejszą bryłę, ale pod powierzchnią kryje się znacznie starsza historia. Renesansowa część wieży ratuszowej pochodzi z połowy XVI wieku, a pod nią zachowały się średniowieczne fundamenty..

Zachowane fragmenty murów miejskich pochodzą z XIII i XIV wieku, a więc z okresu, gdy Ziębice otrzymały prawa miejskie i zaczęły się otaczać fortyfikacjami. Mury nie zachowały się w całości, ale w kilku miejscach można zobaczyć odcinki kamienno-ceglanego obwarowania, które wyznaczały dawny zasięg miasta. Najbardziej okazałym elementem systemu obronnego jest Brama Paczkowska z 1491 roku..

Układ murów obronnych w dużej mierze tłumaczy dzisiejszy kształt śródmieścia Ziębic. Ulice wytyczone wewnątrz obwarowań zachowały średniowieczny przebieg, a place i skwery powstały w miejscu dawnych fos i baszt. .

Orzeł Piastowski w parku miejskim

W parku miejskim w Ziębicach stoi pomnik Orła Piastowskiego, wzniesiony w 1974 roku. Upamiętnia on tysiąclecie państwa polskiego, Pomnik jest młodszy od pozostałych zabytków miasta o kilkaset lat, ale stanowi ważną, powojenną warstwę w krajobrazie Ziębic. .

.

Orzeł Piastowski, bazylika św. Jerzego i Muzeum Domu Śląskiego znajdują się w różnych częściach miasta, ale spacer między nimi pozwala zobaczyć Ziębice w pigułce. Najlepiej zacząć od rynku z ratuszem, potem przejść pod mury obronne w kierunku Bramy Paczkowskiej, następnie odwiedzić muzeum, a na koniec dotrzeć do parku. Taka trasa prowadzi przez wszystkie epoki - od średniowiecza, przez renesans i XIX wiek, aż po współczesność, i pokazuje, jak wiele warstw historii nosi w sobie to niewielkie miasto.

Ziębice sąsiadują z gminami, w których stoją dwa inne obiekty z listy pomników historii: pałac w Kamieńcu Ząbkowickim i opactwo cystersów w Henrykowie.