Oflag VIII B w Srebrnej Górze i ucieczka z nocy 5 na 6 maja 1940 roku

W największej górskiej twierdzy w Europie Niemcy urządzili obóz karny dla polskich oficerów. Oflag VIII B działał w Srebrnej Górze od grudnia 1939 roku i przetrzymywano w nim tych, których uznano za szczególnie niepokornych, między innymi dowódcę obrony Wybrzeża i dowódcę obrony Helu. W nocy z 5 na 6 maja 1940 roku dziesięciu jeńców wyszło z fortu. Trzem udało się dotrzeć do celu.

Twierdza, która nie została zdobyta

Budowa Twierdzy Srebrna Góra trwała dwanaście lat – od 1765 do 1777 roku. Projekt opracował pruski inżynier Ludwig Wilhelm Regler, ale ostateczny kształt nadał mu sam król Fryderyk II Wielki. Celem była obrona Śląska przed Austrią po wojnach śląskich z lat 1740–1763.

Twierdza składa się z sześciu fortów. Największym elementem jest donżon – cztery połączone ze sobą wieże o średnicy 60 metrów, z murami grubymi na 12 metrów. Wewnątrz znajduje się 151 pomieszczeń fortecznych, co czyni go największym tego typu obiektem w Europie.

28 czerwca 1807 roku twierdzę zaatakowały wojska bawarskie i wirtemberskie, walczące po stronie Napoleona. Obiektu nie zdobyto: 9 lipca podpisano pokój w Tylży i działania zbrojne się skończyły. To jedyny raz, kiedy twierdza sprawdzała się w warunkach bojowych. Mimo to w 1860 roku zapadła decyzja o likwidacji obiektu.

1 stycznia 1860 roku wydano rozkaz o skreśleniu Srebrnej Góry z listy twierdz pruskich. Ostatni żołnierze opuścili ją w 1867 roku. Militarnie obiekt przestał się liczyć na ponad siedemdziesiąt lat.

Obóz karny w dwóch fortach

15 grudnia 1939 roku w Twierdzy Srebrna Góra utworzono Oflag VIII B - obóz jeniecki dla polskich oficerów. Nie był to jednak zwykły obóz, a obóz karny. Kierowano tu oficerów uznanych przez Niemców za szczególnie niepokornych, takich, których sama izolacja w trudnych warunkach miała złamać. Jeńców rozmieszczono w dwóch fortach: Ostróg (niem.

Spitzberg) i Wysoka Skała (Hohenstein). Oba położone są wysoko, na stromych zboczach, a kazamaty, w których zakwaterowano więźniów, budowano pierwotnie dla dział i składów amunicji, nie dla ludzi. Wilgoć, zimno i ciasnota były celową częścią kary.

Oba forty stoją na osobnych wzniesieniach, oddzielone od otoczenia stromymi zboczami, co przy pilnowaniu jeńców działało na korzyść strażników.

Kogo tu więziono

W Oflagu VIII B osadzono oficerów, którzy we wrześniu 1939 roku dowodzili najważniejszymi odcinkami polskiej obrony. Najbardziej znanym jeńcem był kontradmirał Józef Unrug, dowódca obrony Wybrzeża. Razem z nim przebywał komandor Stefan Frankowski, dowódca obrony Helu. Obaj zostali wzięci do niewoli po kapitulacji ostatnich punktów oporu na północy. W obozie znalazł się także generał Tadeusz Piskor, były szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, który dowodził Armią Lublin podczas kampanii wrześniowej. Skład osobowy obozu odzwierciedlał rangę, jaką Niemcy nadawali temu miejscu - mieli tu trafić oficerowie, których nie można było łatwo złamać ani zneutralizować w zwykłym oflagu.

Wśród jeńców znaleźli się też major Wiktor Baranowski oraz Jędrzej Giertych - przedwojenny działacz narodowy i publicysta. To właśnie Giertych wziął udział w ucieczce z 5 na 6 maja 1940 roku.

Noc z 5 na 6 maja 1940 roku

W nocy z 5 na 6 maja 1940 roku dziesięciu polskich oficerów opuściło teren obozu. Podzielili się na trzy grupy, każda obrała własną drogę, ale cel mieli wspólny: przedostać się na południe, przez Kłodzko do Czechosłowacji, a stamtąd na Węgry. Pierwsza grupa, trzyosobowa, składała się z Michała Niczki, Jędrzeja Giertycha i Zdzisława Ficka. Druga, czteroosobowa, to Jan Niestrzęba, Zygmunt Mikusiński, Jerzy Klukowski i Zdzisław Dębowski. Trzecia grupa, również trzyosobowa, to Felicjan Pawlak, Jan Gerstel i Tadeusz Wesołowski.

Zachowane przekazy nie pozwalają odtworzyć samych przygotowań: nie wiadomo, jak zdobyto ubrania cywilne ani czym się kierowano w terenie. Znany jest natomiast rezultat. Udało się tylko trzem oficerom: Felicjanowi Pawlakowi, Janowi Gerstelowi i Tadeuszowi Wesołowskiemu - wszyscy z trzeciej grupy. Pozostali zostali schwytani po kilku dniach i wrócili do obozu.

Likwidacja obozu i pamięć o nim

Oflag VIII B działał niespełna dwa lata. 27 czerwca 1941 roku wszystkich polskich jeńców wywieziono do innych obozów, a sam obóz zamknięto 1 września 1941 roku.

Dziś Twierdza Srebrna Góra jest pomnikiem historii na mocy rozporządzenia Prezydenta RP z 14 kwietnia 2004 roku. Pełni funkcję muzealną i turystyczną - można zwiedzać kazamaty, w tym te, w których przetrzymywano polskich oficerów. Z historii obozu został przede wszystkim sam układ pomieszczeń: te same kazamaty, zbudowane pod działa, przez niecałe dwa lata służyły za miejsce odosobnienia.

Twierdzę zwiedza się zwykle przy okazji Barda albo kopalni złota w Złotym Stoku, oddalonych o kilkanaście kilometrów.